• ΔΗΜΗΤΡΑ ΚΟΛΛΙΑΚΟΥ// συνεντεύξεις

    • 25.08.00

      “Η λογοτεχνία είναι μια ομαδική διαδρομή”

      (Δημοσιεύθηκε στην εφημερίδα Ελευθεροτυπία)

      Υπάρχουν κάποιοι συγγραφείς (Έλληνες ή ξένοι) που να σφράγισαν τη λογοτεχνική μαθητεία σας πριν να χτυπήσετε την πόρτα του εκδότη σας;

      Με δυσκολεύει η λέξη μαθητεία – υποδηλώνει μια ολοκληρωμένη διαδικασία, κάτι που στην περίπτωσή μου δεν ισχύει. Αναφέρω ορισμένα κείμενα και συγγραφείς που η επίδρασή τους πάνω μου εξακολουθεί να διαρκεί: η πρόζα του Μπέκετ, τα τέσσερα μεγάλα μυθιστορήματα του Ντοστογιέφσκι, ο Μπουλγκάκοβ, οι ιστορίες του Μπόρχες, η Οδύσσεια, οι Χίλιες και μία Νύχτες, ο Ζορζ Περέκ, Ίταλο Καλβίνο, Άντζελα Κάρτερ, ο αμετάφραστος -νομίζω- στα ελληνικά W.G.Sebald, οι Έλληνες υπερρεαλιστές, η Eroica του Κοσμά Πολίτη, ο Τσίρκας, ο Βαλτινός.

      Ποιες είναι οι θεματικές εμμονές και ποια τα εικονογραφικά μέσα που χαρακτηρίζουν τη γραφή σας μέχρι σήμερα;

      Στο πρώτο μου μυθιστόρημα κυριαρχούν γυναικείοι χαρακτήρες που επιχειρούν να καταλάβουν τι τους γίνεται. Θα έλεγα ότι θεματικά με ενδιαφέρει η δυνατότητα (και το κόστος) της επιβίωσης. Ιδιαίτερα η γυναικεία παραλλαγή – που μπορεί να ορισθεί αμφίσημα, ως εκδοχή (και άρα ιδιαιτερότητα) ή ως καμουφλάζ (προσαρμοστικότητα). Τα μέσα συμπεριλαμβάνουν: προφορικό ιδίωμα, εκτενή χρήση διαλόγου, (παρ)ετυμολογικό σχόλιο, πρωτοπρόσωπη αφήγηση (αλλά και εναλλαγή πρώτου-τρίτου προσώπου), κυκλικό (μη γραμμικό) χρόνο, μυθολογικές παρεμβάσεις, υπαινικτική εικονογράφηση, υποδήλωση.

      Όταν γράφετε, σας τίθενται διλήμματα, όπως κοσμοπολιτισμός ή εντοπιότητα;

      Το δίλημμα τίθεται και όταν δεν γράφω – ζω τα τελευταία δέκα χρόνια στο εξωτερικό. Οι δυο πόλοι συνδέονται με τη διττή έκφραση της “γυναικείας παραλλαγής”: ιδιαιτερότητα που παραπαίει ανάμεσα στην εξερεύνση στοιχείων ξένων πολιτισμών που θα τη διαφεντέψουν, και στην ξενιτιά, αποξένωση και απομόνωση· προσαρμοστικότητα που επιδιώκει την (ανα)διαμόρφωση μιας ταυτότητας ουσιαστικής για την επιβίωση, και που εκτίθεται στον κίνδυνο του τοπικιστικού στραγγαλισμού.

      Νιώθετε μέσα από τα βιβλία σας την ανάγκη να “αποκεφαλίσετε” κάποιους συγγραφείς (που είτε εκτιμάτε είτε είναι καθεστώς); Μήπως πιστεύετε ότι η λογοτεχνία είναι ένα παιχνίδι σύνθεσης, μια ομαδική διαδρομή;

      Η λογοτεχνία είναι όντως ένα παιχνίδι σύνθεσης, μια ομαδική διαδρομή. Το ίδιο άλλωστε ισχύει και για τις υπόλοιπες τέχνες, την επιστήμη, τη φιλοσοφία, ακόμη και τη θρησκεία. Σε επίπεδο εκφραστικών μέσων αλλά και θεματολογίας, οι προγενέστεροι διατυπώνουν προτάσεις που οι νεότεροι καλούνται να επεξεργαστούν, να τροποποιήσουν ή να αναιρέσουν, για ν’ ανοίξουν το δρόμο στις δικές τους αντιπροτάσεις. Γι’ αυτό το λόγο, δε νοείται συγγραφέας που δεν είναι πρωτίστως αναγνώστης.

      Πώς κρίνετε το επίπεδο της κριτικής στον τόπο μας; Πιστεύετε ότι οι κριτικοί λογοτεχνίας εξαντλούν την αυστηρότητά τους στους νεότερους πεζογράφους και φείδονται επικρίσεων στους δοκιμασμένους συγγραφείς;

      Ενώ τα τελευταία χρόνια ο αριθμός των συγγραφέων έχει αυξηθεί, το ίδιο δεν ισχύει και για τους κριτικούς. Ο κίνδυνος δεν έγκειται στην υπερβολική αυστηρότητα της κριτικής για τους νεότερους – το ουσιώδες για ένα νέο πεζογράφο είναι ότι το βιβλίο του το πρόσεξαν- αλλά στο ότι ενδέχεται ένα καλό βιβλίο να περάσει απαρατήρητο, λόγω της μάλλον περιορισμένης επίδρασης που εμφανίζεται να έχει η κριτική στους αναγνώστες. Ως αποτέλεσμα, ενισχύεται το πνεύμα κατανάλωσης που κατευθύνει αρκετούς εκδότες και μεγάλο μέρος των αναγνωστών και το οποίο άλλωστε ευθύνεται εν μέρει για την αποδυνάμωση της κριτικής.

      Πιστεύετε στο θεσμό των βραβείων (κρατικά, του περιοδικού “Διαβάζω”, κ.ά.); Ποιες είναι οι βελτιώσεις που προτείνετε;

      Ο θεσμός των βραβείων είναι σημαντικός, ιδιαιτέρως σε μια χώρα όπως η Ελλάδα, όπου η συγγραφική δραστηριότητα αντιμετωπίζεται σαν πάρεργο (από εκδότες και αναγνωστικό κοινό) και συνήθως δεν επιτρέπει το βιοπορισμό. Θα βοηθούσε να θεσπιστούν περισσότερα χρηματικά βραβεία και υποτροφίες που θα μετατρέψουν το “πάρεργο” – έστω και για περιορισμένο χρονικό διάστημα- σε πλήρη απασχόληση για μεγαλύτερη μερίδα συγγραφέων.

      Θεωρείτε ότι η ψυχαγωγική λογοτεχνία που κατακλύζει την αγορά του βιβλίου λειτουργεί αρνητικά ή θετικά: πρώτον στη διεύρυνση του αναγνωστικού κοινού και δεύτερον στην υπόθεση της λογοτεχνίας;

      Η διεύρυνση του αναγνωστικού κοινού δεν αποτελεί θετική εξέλιξη, στο βαθμό που πρόκειται για κοινό που δεν θα παιδευτεί για να διαβάσει ένα βιβλίο· θα αφεθεί άβουλα και παθητικά σε μια ανάγνωση που δεν διαφέρει και πολύ από παρακολούθηση τηλεοπτικού σίριαλ. Όχι ότι η λογοτεχνία είανι παιδεμός, είναι όμως παιδεία. Από την άλλη, υπάρχουν συγγραφείς που δεν συγκαταλέγονται στην ψυχαγωγική λογοτεχνία και που (ανα)παράγουν άψυχα κατασκευάσματα, υποστηρίζοντας και υποστηριζόμενοι από στείρα καθεστώτα λογοτεχνικής κριτικής. Από τους δεύτερους είναι καμιά φορά καλύτεροι οι πρώτοι, που όσο κι αν άγονται από εμπορικούς κανόνες αγοράς, διαθέτουν πάντως κάποια ψυχή.

      Επιμέλεια: Μισέλ Φάις

      25.08.2000

      Επιστροφή